Categorie: Voor jezelf zorgen

Empathie is het vermogen om je in te leven in de gevoelens en gedachten van een ander. Het speelt een belangrijke rol in hoe kinderen omgaan met anderen en relaties opbouwen.

We kunnen daarbij onderscheid maken tussen verschillende vormen van empathie:

• Emotionele (affectieve) empathie: het meevoelen met de emoties van een ander. Bijvoorbeeld: je ziet iemand huilen en voelt zelf ook verdriet.
• Cognitieve empathie: het begrijpen waarom iemand zich op een bepaalde manier voelt.
• Empathisch handelen: het laten zien van helpend of steunend gedrag op basis van wat je voelt en begrijpt.

Deze vormen samen zorgen ervoor dat kinderen niet alleen emoties herkennen, maar er ook passend op leren reageren.

Waarom is empathie belangrijk?

Empathie vormt de basis voor positieve sociale interacties. Kinderen die zich kunnen inleven in anderen, begrijpen beter wat er speelt en kunnen hier rekening mee houden.

Mensen hebben van nature de neiging om emoties van anderen te spiegelen. Als iemand pijn heeft of verdrietig is, voelen we dat vaak zelf ook een beetje. Dit zet aan tot helpend gedrag. Als kinderen merken dat hun gedrag een ander pijn doet, kan deze gevoelde empathie hen helpen om te stoppen of hun gedrag aan te passen.

Empathie werkt daardoor als een soort rem op negatief gedrag en als een stimulans voor prosociaal gedrag, zoals helpen, delen en troosten.

Daarnaast is het begrijpen van de oorzaak van een emotie essentieel. Stel: een kind is verdrietig. Is dat omdat het pijn heeft na een val, of omdat anderen hem uitlachten? Die nuance bepaalt hoe je het beste kunt reageren. Kinderen die dit onderscheid nog moeilijk vinden, slaan soms de plank mis in hun reactie.

In een klas of groep draagt empathie bij aan:

• een veilige sfeer
• betere samenwerking
• minder conflicten en pestgedrag

Empathie en sociale ontwikkeling

Empathie ontwikkelt zich stap voor stap. Jonge kinderen kunnen vaak al goed emoties aanvoelen (emotionele empathie), maar vinden het nog lastig om te begrijpen waarom iemand zich zo voelt (cognitieve empathie).

Naarmate kinderen ouder worden:

• krijgen ze meer inzicht in de gedachten en gevoelens van anderen
• leren ze beter verbanden leggen tussen gebeurtenissen en emoties
• worden hun reacties steeds passender en gerichter

Deze ontwikkeling is sterk afhankelijk van sociale ervaringen. Kinderen leren empathie vooral in contact met anderen.

Wanneer kinderen weinig positieve sociale interacties hebben, bijvoorbeeld doordat ze worden buitengesloten of gepest, kan dit hun emotionele ontwikkeling belemmeren. Juist door samen te spelen, ruzies op te lossen en vriendschappen op te bouwen, leren kinderen meer subtiele en complexe emoties begrijpen.

Hoe kun je empathie stimuleren?

Empathie is geen vast gegeven, maar iets wat kinderen kunnen ontwikkelen. Ouders en opvoeders spelen hierin een belangrijke rol.

Wat helpt:

• Emoties benoemen: Help kinderen woorden te geven aan wat ze voelen en zien bij anderen. (‘Ik zie dat hij verdrietig is, klopt dat?)
• Doorvragen naar het ‘waarom’: Stimuleer kinderen om na te denken over de oorzaak van emoties. (Waarom denk je dat zij zich zo voelt?)
• Voorbeeldgedrag laten zien: Kinderen leren veel door te kijken naar hoe volwassenen reageren op anderen.
• Perspectief nemen oefenen: Stel vragen als: “Hoe zou jij je voelen in deze situatie?”
• Ruimte geven voor sociale ervaringen: Spelen, samenwerken en ook conflicten horen erbij en zijn waardevolle leermomenten.

Tot slot

Empathie helpt kinderen om anderen te begrijpen, relaties op te bouwen en op een positieve manier met elkaar om te gaan. Het is een vaardigheid die zich ontwikkelt in de tijd, met vallen en opstaan.

Door kinderen bewust stil te laten staan bij wat zij voelen, wat een ander voelt en waarom, leg je een belangrijke basis voor hun sociale en emotionele ontwikkeling.

In mijn boek worden kinderen hierin meegenomen. Ze leren emoties herkennen, begrijpen waar deze vandaan komen en ontdekken hoe ze op een helpende manier kunnen reageren. 

Over zelfvertrouwen, fouten maken en gezien worden

Zelfvertrouwen is geen eigenschap die een kind heeft of niet heeft. Het is iets dat groeit. Dit gebeurt langzaam, in kleine momenten, door de ervaringen die een kind opdoet en de manier waarop mensen om hen heen daarop reageren.

Als ouder wil je niets liever dan dat je kind zichzelf genoeg voelt. Maar soms zie je het tegenovergestelde: je kind durft niet, trekt zich terug, zegt snel “ik kan dit toch niet” of geeft op voordat het echt begonnen is. Dat kan je als ouder machteloos maken. Wat doe je dan?

Zelfvertrouwen komt niet van complimenten alleen

We denken vaak dat we het zelfvertrouwen van een kind vergroten door te zeggen hoe goed ze zijn. “Je bent zo slim!” “Je doet het geweldig!” Toch werkt dat niet altijd zoals we hopen.

Zelfvertrouwen is geen gevoel dat van buitenaf gegeven kan worden. Het groeit van binnenuit: door te ervaren dat je iets kunt, ook als het moeilijk is. Door te merken dat een fout niet het einde is. En door je gezien te voelen, ook op de momenten dat het niet lukt.

Gezien worden is de basis

Zelfvertrouwen heeft een diepere laag dan “weten dat je ergens goed in bent.” Dat is eerder zelfverzekerdheid en dat is kwetsbaar, want het staat of valt met prestaties.

De echte basis is iets anders: het gevoel van “ik ben oké, ook als ik iets niet kan.” Dat noemen psychologen ook wel basisveiligheid of onvoorwaardelijke acceptatie. Een kind dat dat voelt, durft dingen te proberen. Juist dan voelt falen niet als een bedreiging voor wie het is.

Concreet zie je dat in kleine dingen. Als een kind valt en jij reageert met “kom maar, dat overkomt iedereen” in plaats van paniek of bagatelliseren, leert het: mijn gevoel mag er zijn en ik kom hier doorheen. Als een kind een slecht cijfer haalt en jij vraagt “hoe vind jij het zelf?” in plaats van direct te corrigeren, leert het: mijn eigen beleving telt. Als een kind boos is en jij blijft rustig aanwezig, leert het: ik word niet weggeduwd als het moeilijk wordt.

Al die momenten samen zeggen eigenlijk hetzelfde tegen een kind: jij mag er zijn, ook als je niet perfect bent. En een kind dat dat gelooft, durft meer. Niet omdat het weet dat het zal slagen, maar omdat het weet dat het kan omgaan met tegenslagen.

Wat kun je doen als ouder?

Het brein van een kind leert door herhaling en ervaring. Elke keer dat een kind iets probeert, faalt, en toch doorgaat, wordt er een klein stukje vertrouwen opgebouwd. Niet in “ik ben goed”, maar in “ik kan omgaan met moeilijke dingen.”

Wat daarbij helpt:

1. Laat ruimte voor moeite. Neem het niet meteen over als iets moeilijk gaat. Zeg: “Ik zie dat het lastig is. Wil je het nog een keer proberen?” Zo leert je kind dat moeite normaal is, geen teken van falen.
2. Benoem inspanning, niet alleen resultaat. “Wat heb jij hard gewerkt” raakt dieper dan “Wat ben jij goed.” Het eerste laat zien dat de inzet ertoe doet, niet alleen de uitkomst.
3. Geef fouten een plek. Vertel over je eigen fouten. Lach er samen om. Fouten zijn geen bewijs dat iemand tekortschiet, maar onderdeel van leren. Een kind dat dat thuis ziet, durft het ook te geloven.
4. Geef verantwoordelijkheid. Kleine taken, eigen keuzes, een eigen mening mogen hebben. Elk moment waarop een kind merkt dat zijn of haar bijdrage telt, bouwt iets op.

Je hoeft je kind niet te behoeden voor elke teleurstelling. Juist in de kleine tegenslagen, en hoe jij daarop reageert, leert je kind het meest over zichzelf.

Aanwezig zijn. Geloven in je kind, ook als je kind dat zelf even niet doet. Dat is vaak genoeg.

Zelfvertrouwen bouw je niet in één gesprek of met de juiste woorden op het juiste moment. Het groeit in de vele kleine momenten waarop een kind merkt: ik word gezien, ik mag fouten maken, en ik ben de moeite waard.

Dat begint thuis.

Goed voor jezelf zorgen is iets dat mij niet altijd even makkelijk afgaat. Ik moet mezelf hier vaak aan helpen herinneren. Ik ga snel over op de orde van de dag.

Bezig met alles dat die dag gedaan moeten worden (en dat is meestal nogal een lijst). Goed voor jezelf zorgen is alleen niet iets is wat je doet als alles af is.

Niet pas wanneer iedereen geholpen is, de to-do-lijst leeg en de dag ‘geslaagd’. Maar iets wat doorgaand verweven zit in kleine, dagelijkse keuzes.
En misschien herken jij dat ook (in je rol als ouder).

Wat kinderen leren door te kijken

Kinderen zijn volop bezig met ontdekken wie ze zijn en hoe de wereld werkt. Ze kijken daarbij niet alleen naar wat we zeggen, maar vooral naar wat we doen.
Ze zien hoe we met ons lichaam omgaan. Wat we eten, wanneer we gaan slapen (ze merken het vooral als we dit dus niet goed doen), hoe vaak we sporten/bewegen.

Maar ook: hoe we reageren op spanning, teleurstelling of een volle dag. Als volwassenen hebben we daarom vaak een voorbeeldfunctie voor kinderen.
Veerkracht bouw je stap voor stap op. Niet door altijd sterk te zijn, maar door goed voor jezelf te zorgen, juist op de momenten dat het niet vanzelf gaat.

Goed voor jezelf zorgen: de basis

Goed voor jezelf zorgen gaat niet over grote veranderingen of perfecte routines. Het gaat over een paar essentiële bouwstenen:

•  Voldoende slapen
•  Goed en regelmatig eten
•  Genoeg bewegen

Dit lijken misschien open deuren, maar juist deze basis raakt vaak als eerste uit beeld wanneer het druk is of wanneer er veel van ons gevraagd wordt.
Een lijf dat structureel moe is, heeft minder ruimte om met emoties om te gaan.

Dat geldt voor kinderen, maar net zo goed voor volwassenen.

Veerkracht zit ook in je hoofd

Naast zorgen voor je lichaam, gaat veerkracht ook over wat er in je hoofd gebeurt. Over:

• Leren herkennen wat je denkt
• Merken hoe gedachten je gevoel beïnvloeden
• Ontdekken dat niet elke gedachte per se waar is

Voor kinderen is dit een belangrijke vaardigheid. En ook hier geldt: ze leren het vooral doordat ze het bij ons zien. Wanneer jij hardop zegt: “Ik merk dat ik moe ben vandaag en eerst even wil rusten voordat ik wat anders ga doen” of “Ik vind dit spannend, en dat mag”, geef je je kind taal voor hun eigen binnenwereld.

Emoties hoeven niet opgelost te worden

Zoals ik in een eerdere blog al schreef zijn emoties niet iets wat meteen opgelost moet worden. Verdriet, boosheid of spanning, het hoort allemaal bij het leven.
Wanneer kinderen leren dat emoties er mogen zijn, en dat ze niet altijd weg hoeven, groeit hun vertrouwen. Ze leren dat gevoelens komen en gaan, en dat ze daar niet bang voor hoeven te zijn. Soms is accepteren genoeg.

Zelfvertrouwen groeit in kleine stappen

Goed voor jezelf zorgen draagt direct bij aan zelfvertrouwen. Niet door jezelf steeds te pushen, maar door te ervaren dat je naar jezelf kunt luisteren.

Dat zit in kleine dingen:

• Merken wanneer je moe bent
• Aanvoelen wat je nodig hebt
• Jezelf serieus nemen

Hierdoor leren kinderen vertrouwen op hun eigen gevoel. Dat vertrouwen vormt een belangrijke basis voor veerkracht.

Ook voor ouders

Misschien denk je bij het lezen: dit gaat over mijn kind. En dat klopt. Maar het gaat ook over jou. Wanneer jij aandacht hebt voor slaap, voeding, beweging, gedachten en emoties, laat je zien dat goed voor jezelf zorgen normaal is. Dat het erbij hoort. Niet als iets extra’s, maar als onderdeel van het dagelijks leven.

Dit is al genoeg

Je hoeft het niet perfect te doen. Goed voor jezelf zorgen zit niet in alles goed
aanpakken, maar in blijven afstemmen. Op jezelf. Op je kind.
Dat is geen luxe. Dat is de basis.

De thema’s in deze blog sluiten aan bij mijn doeboek over veerkracht voor kinderen tussen de 8 en 12 jaar en hun ouders, waarin slaap, voeding, beweging, gedachten en emoties centraal staan.