Waar is dit boek op gebaseerd?
Dit boek is evidence-informed geschreven. Dat betekent dat zowel praktijkkennis als kennis uit onderzoek is gebruikt om de tekst en oefeningen te ontwikkelen. Tijdens mijn bachelor Pedagogische Wetenschappen heb ik veel inhoudelijke kennis opgedaan die ik heb verwerkt in het boek. Deze kennis heb ik gecombineerd met wat ik tijdens mijn master Onderwijswetenschappen heb geleerd over hoe je informatie het beste kunt overbrengen en hoe je leeractiviteiten ontwerpt.
Daarnaast heb ik regelmatig van gedachten gewisseld met (ortho)pedagogen, wat inspiratie heeft gegeven voor verschillende oefeningen. Hieronder geef ik een beknopt overzicht van artikelen die de belangrijkste keuzes in het boek onderbouwen. Het is hierbij niet mogelijk om alle keuzes volledig te onderbouwen; het doel is vooral om te laten zien waarop het boek in hoofdlijnen gebaseerd is en welke elementen hierin terugkomen.
Raamwerk
Als raamwerk is het begrip veerkracht gebruikt. Er bestaan veel definities van veerkracht, maar in dit boek is gekozen voor een neuropsychologisch perspectief. Hierbij wordt gekeken naar de relatie tussen hersenen, cognitie en gedrag.
Het uitgangspunt van Tabibnia en Radecki (2018) is dat je bepaalde neurologische paden in de hersenen kunt beïnvloeden, waardoor gedragsverandering mogelijk wordt. Verandering vindt dus niet alleen in gedrag plaats, maar ook neurologisch: wat helpt om nieuw gedrag vol te houden.
Zij onderscheiden de volgende onderdelen:
- Cognitieve paden: emotieregulatie en cognitieve training, zoals mindfulness.
- Gedragsmatige paden: het verminderen van angst en stress, het verbeteren van fysieke gezondheid (slaap, voeding, beweging) en sociale verbinding, zoals steun van anderen.
- Mindset-factoren: positieve verwachtingen, een groeimindset en zelfbevestiging.
De hoofdstukken van het boek zijn gebaseerd op deze onderdelen. Het artikel biedt een uitgebreid overzicht van wat hierover bekend is. Het boek is grotendeels hierop gebaseerd, aangevuld met andere relevante bronnen.
Door de inhoud te baseren op wetenschappelijk gefundeerde inzichten hoop ik kinderen te ondersteunen in het vergroten van hun veerkracht. Een belangrijk onderdeel hiervan is leren begrijpen van de eigen gevoelens en emoties. Dat vormt een eerste stap in het goed kunnen omgaan met deze emoties. Daarnaast gaat het boek over het vergroten van zelfvertrouwen, het leren kijken naar het eigen netwerk, het oefenen met mindfulness en het onderzoeken van eigen gedachten. Ook komen voldoende slapen, bewegen en voeding aan bod.
Emoties, gedachten en gedrag
In verschillende hoofdstukken komen onderdelen van cognitieve gedragstherapie (CGT) terug. Hier is veel onderzoek naar gedaan bij zowel kinderen als volwassenen. Uit studies blijkt dat CGT effectief is bij depressieve en angstige gevoelens en dat het preventief kan werken bij kinderen met verhoogde angst (van Starrenburg, Kuijpers, & Kleinjan, 2017).
Ook elementen van Acceptance and Commitment Therapy (ACT) worden gebruikt. Deze therapievorm is gekozen omdat het niet altijd mogelijk is gedachten te veranderen; soms gaat het juist om accepteren dat dingen zijn zoals ze zijn. Ook hierover is veel onderzoek beschikbaar, onder andere van Harris (2006).
Een belangrijk onderdeel in het boek (en ook in ACT) is mindfulness. Mindfulness kan angst en negatieve gevoelens verminderen en op de langere termijn het welbevinden verbeteren (Tabibnia & Radecki, 2018). Zo konden kinderen bijvoorbeeld beter omgaan met stressvolle situaties tijdens de coronapandemie (Treves et al., 2023).
Om met (irrationele) angsten om te gaan, is het belangrijk dat kinderen ermee in aanraking komen en zelf actief iets ondernemen in zulke situaties (Tabibnia & Radecki, 2018). Daarom bevat het boek veel oefeningen waarbij kinderen buiten hun comfortzone treden.
Daarnaast wordt gebruik gemaakt van emotional disclosure: het opschrijven van ervaringen om deze beter te kunnen verwerken (Tabibnia & Radecki, 2018). Ook kan het labelen van emoties helpen om vervelende gevoelens te verminderen. Daarom worden kinderen in het boek gestimuleerd om veel te schrijven en te kleuren.
Zelfkennis
Een deel van het boek gaat over jezelf leren kennen, waaronder het ontdekken van sterke en zwakke punten. Uit onderzoek blijkt dat bepaalde positieve karaktereigenschappen kunnen dienen als beschermende factoren voor kinderen (Qin et al., 2022).
Daarnaast laat onderzoek zien dat kinderen en adolescenten die door hun ouders worden aangemoedigd om hun sterke kanten te gebruiken, minder stress ervaren en meer levenstevredenheid rapporteren (Jach et al., 2018).
Dit sluit aan bij het verschil tussen een growth mindset en een fixed mindset, een onderwerp dat ook in dit boek terugkomt. Over dit thema is veel literatuur beschikbaar. Over het algemeen geldt dat kinderen met een growth mindset vaker openstaan voor uitdagingen, minder snel opgeven bij tegenslagen en fouten durven maken en daarvan leren. Mensen met een growth mindset zien dingen die misgaan als een kans om te leren (Tabibnia & Radecki, 2018).
Verder toont onderzoek aan dat er een sterke correlatie bestaat tussen zelfconcept en welzijn. Kinderen presteren ook beter op school wanneer ze sociale normen begrijpen en beschikken over vaardigheden om relaties te onderhouden (Wikman, Allodi, & Ferrer-Wreder, 2022).
Goed voor jezelf zorgen
Het artikel van Tabibnia en Radecki (2018) benadrukt dat factoren die de fysieke gezondheid verbeteren direct bijdragen aan emotioneel welzijn en veerkracht. De drie kernfactoren zijn slaap, beweging en voeding.
Te weinig slaap werkt als stressor en heeft een negatief effect op zowel lichaam als geest. Onderzoek bij kinderen laat zien dat slaaptekort regelmatig voorkomt en hun fysieke en psychische welzijn kan verminderen (Liu et al., 2024).
Beweging kan de neuroplasticiteit verhogen, wat zorgt voor betere cognitieve functies. Bovendien fungeert beweging als ‘zelfregulerende stress’, waardoor hersenen en lichaam veerkrachtiger worden. Onderzoek toont aan dat aerobe beweging (zoals hardlopen en fietsen), vooral op hoge intensiteit, de hersencortex stimuleert en cognitieve functies kan verbeteren. Beweging brengt bovendien structurele en functionele veranderingen in de hersenen teweeg (Revelo Herrera & Leon-Rojas, 2024).
Voeding draagt eveneens bij aan fysieke én cognitieve gezondheid. Studies laten zien dat fysieke activiteit en gezonde voeding bij jonge kinderen samenhangen met betere cognitieve prestaties (Tandon et al., 2016).
Om deze redenen leren kinderen in het boek over deze aspecten van gezondheid, zodat zij zich bewust worden van hun eigen keuzes en behoeften.
Sociale verbondenheid
Het laatste onderdeel dat in het boek aan bod komt, is sociale verbondenheid. Tabibnia en Radecki (2018) laten zien dat sterke, positieve relaties essentieel zijn voor de gezondheid en het welzijn van kinderen. Kinderen die steun ervaren van familie, vrienden of andere belangrijke volwassenen hebben minder kans op stress, angst en gedragsproblemen. Sociale contacten helpen kinderen beter omgaan met emoties en geven een gevoel van verbondenheid en zelfvertrouwen.
Ook ander onderzoek benadrukt het belang van sociale verbondenheid. Het hebben van sterke sociale netwerken voorspelt zowel mentale als fysieke gezondheid; het ontbreken ervan verhoogt het risico op depressie, angst en andere gezondheidsproblemen (Holt-Lunstad, 2024).
Dankbaarheid versterkt deze effecten. Wanneer kinderen leren dankbaar te zijn, bijvoorbeeld door te benoemen waar ze blij mee zijn of anderen te bedanken, kan dit hun emotioneel welzijn verbeteren en bijdragen aan positieve relaties. Dankbaarheid ondersteunt bovendien de ontwikkeling van hersengebieden die belangrijk zijn voor emotie- en stressregulatie, en onderzoek laat zien dat het positieve gevoelens kan vergroten (Diniz et al., 2023).
Om deze redenen worden kinderen in het boek gestimuleerd om stil te staan bij hun eigen netwerk en dit in kaart te brengen.
Referentielijst
Diniz, G., Korkes, L., Tristão, L. S., Pelegrini, R., Bellodi, P. L., & Bernardo, W. M. (2023). The effects of gratitude interventions: A systematic review and meta-analysis. Einstein (Sao Paulo, Brazil), 21, eRW0371. https://doi.org/10.31744/einstein_journal/2023RW0371
Harrington, R., Whittaker, J., Shoebridge, P., & Campbell, F. (1998). Systematic review of efficacy of cognitive behaviour therapies in childhood and adolescent depressive disorder. BMJ, 316(7144), 1559–1563.
Harris, R. (2006). Embracing your demons: An overview of acceptance and commitment therapy. Psychotherapy in Australia, 12(4), 70–76.
Holt-Lunstad, J. (2024). Social connection as a critical factor for mental and physical health: Evidence, trends, challenges, and future implications. World Psychiatry: Official Journal of the World Psychiatric Association (WPA), 23(3), 312–332. https://doi.org/10.1002/wps.21224
Jach, H. K., Sun, J., Loton, D., Chin, T. C., & Waters, L. E. (2018). Strengths and subjective wellbeing in adolescence: Strength-based parenting and the moderating effect of mindset. Journal of Happiness Studies, 19(2), 567–586.
Liu, J., Ji, X., Pitt, S., Wang, G., Rovit, E., Lipman, T., & Jiang, F. (2024). Childhood sleep: Physical, cognitive, and behavioral consequences and implications. World Journal of Pediatrics: WJP, 20(2), 122–132. https://doi.org/10.1007/s12519-022-00647-w
Qin, C., Cheng, X., Huang, Y., Xu, S., Liu, K., Tian, M., … & Chen, J. (2022). Character strengths as protective factors against behavior problems in early adolescent. Psicologia: Reflexão e Crítica, 35, 16.
Revelo Herrera, S. G., & Leon-Rojas, J. E. (2024). The effect of aerobic exercise in neuroplasticity, learning, and cognition: A systematic review. Cureus, 16(2), e54021. https://doi.org/10.7759/cureus.54021
Tabibnia, G., & Radecki, D. (2018). Resilience training that can change the brain. Consulting Psychology Journal: Practice and Research, 70(1), 59.
Tandon, P. S., Tovar, A., Jayasuriya, A. T., Welker, E., Schober, D. J., Copeland, K., Dev, D. A., Murriel, A. L., Amso, D., & Ward, D. S. (2016). The relationship between physical activity and diet and young children’s cognitive development: A systematic review. Preventive Medicine Reports, 3, 379–390. https://doi.org/10.1016/j.pmedr.2016.04.003
Treves, I. N., Li, C. E., Wang, K. L., Ozernov-Palchik, O., Olson, H. A., & Gabrieli, J. D. (2023). Mindfulness supports emotional resilience in children during the COVID-19 pandemic. PLoS One, 18(7), e0278501.
van Starrenburg, M. L., Kuijpers, R. C., Kleinjan, M., Hutschemaekers, G. J., & Engels, R. C. (2017). Effectiveness of a cognitive behavioral therapy-based indicated prevention program for children with elevated anxiety levels: A randomized controlled trial. Prevention Science, 18(1), 31–39.
Wikman, C., Allodi, M. W., & Ferrer-Wreder, L. A. (2022). Self-concept, prosocial school behaviors, well-being, and academic skills in elementary school students: A whole-child perspective. Education Sciences, 12(5), 298. https://doi.org/10.3390/educsci12050298